چاپه‌مه‌نیێن سه‌ر بخو

0
ارێزەر دیار سلیمان/ سوید
ارێزەر دیار سلیمان/ سوید
کوردپورتال/
چەرخێ ئەم تێدا دژین ب چەرخێ ئازادیا دەربرینێ تێت ناڤ کرن، ھەروەسا گەلەک باس ل رولێ راگەھاندنێ تێتە کرن و تێتە ھژمارتن وەک دەسەلاتا چوارێ وزێدەباری وێ چەند داکوکی یێ لسەر ھێزا وێ تێتە کرن کو نە تەنھا ژ ھەرسێ دەسەلاتێن( یاسا دانانی و جێ بە جێ کرنێ و دادوەریێ) کێمتر نینە بەلکو گەلەک ب ھێزترە ژ وان ھەر سی یان، ل پرانیا وەلاتێن دیموکراتی خواز.
ژبەر کو پەیوەندی و ئالگور کرنا پێزانینا بویە ئالاڤەک بو چێکرنا بریاران و سەرەدەری کرنا مروڤان دگەل ئێک و دوو ژلایەکێ بو چێکرنا ھزرو بیرێن ھاووبەش و ژلایەکێ دی بو چێکرنا ھێزەکێ بو گڤاشتنا لایەنێن دەسەلاتدار بو ملکەچ کرنا وان بو حەز و خواستێن ھاووەلاتیان.
ئەو تشتێ پەیوەندیەکا راستەقینە ب مافێ مروڤی ڤە ھەی دەزگەھێن راگەھاندنێ یە ئ کو پێک دئێن ژ چاپەمەنیێن ئازاد رادیو و مێدیاێن سەربەخوە ێن و توورێن جڤاکی ێن ئەنترێنتێ کو کریارێن حکومەتێ بێ ترس ژ دیڤچوونێ د ئازرینن و بەلاڤ دکەن .
بیرەدوزا چاپەمەنیا ئازاد بو جارا ئێکێ ل ویلایەتێن ئێکگرتی ێن ئەمریکا پەیدا بوو، بو پتر چێکرنا گەش و ھەوایەکێ دیموکراتی ل ناڤ وەلاتی دا.
گەلەک یا گرنگە کو چاپەمەنی، ببیتە سەکویەک ب ھێز و جھێ باوەریێ بو بەلاڤ کرنا پێزانینێن راست و دورست بو خەلکێ ل گوشە و کنارێن ڤی گەردوونی، نەک ببیتە ژێدەرەک بو بەلاڤکرن و پشتەڤانی کرنا دەسەلات، پارتەکا سیاسی و بنەمالەکێ. چونکە ئەڤ جورە راگەھاندنە نابنە ژێدەرەکی باوەر پێکەری ل دەف خەلکێ لەورا پێدڤیە چاپەمەنی ب شێوەکێ سەربخوە کار بکەن و ژێدەرێ داراییا وان ب شیوەکێ بھێتە تەرخان کرن کو بن گڤاشتنێن چ لایەنا نەبن، کو پێدڤی بیت بەردەوام باس ل پشتەڤانیا سیاسەتا وان بکەن و ملکەچ بمینن ھەمبەر وان.
پێدڤیێن ژیانا ئەڤرو رێکێ نادەت ھاووەلاتی دەست ژ ئەرک و کارێن خوە بەردەت و بچیتن ل دادگەھەکێ دا ئامادە ببیتن بو گوھداری کرنێ ل دادگەھێ یان ئامادە بیتن ل پەرلەمانی بو گوھداری کرنێ ل گەنگەشە و دان و ستاندنێن دەسەلاتا یاسا دانانێ یان دیڤ چونێ بکەتن لسەر چەواتیا برێڤە چوونا کارێن حکومەتێ بەلێ چاپەمەنیێن ئازاد کار دکەن وەک بریکارێن ھاووەلاتیان و دەنگ و باسا بو وان ڤەدگوھێزن ب رێکا بەلاڤوکا و نیشاندانێ یان گوھدانێ، ھاووەلاتی ژی لگور حەزا خوە بو ئەو تشتێ وان دڤێت دێ خوینن یان دێ بینن یان دێ گوھداری کەن.
د سیستەمێ، دیموکراتی دا ھاووەلاتی باوەرییێ ددەنە دەزگەھێن راگەھاندنێ بو دویرکەفتنێ ژ گەندەلێ و دیار کرنا خەمسارێ و کێماسیێ د جێ بە جێ کرنا دادپەروەریێ یان لاوازیا حکومەتێ بو ئەنجامدانا کارێ وێ، و چ وەلات ئازاد نینن بێ ھەبوونا دەزگەھێن راگەھاندنا ئازاد.
بێ دەنگ کرنا دەزگەھێن راگەھاندنێ ب وێ رامانێ یە کو حوکمێ دیکتاتوری ل وەلاتی دەسەلاتدارە، ھەروەسا پێدڤی یە روژنامە و چاپەمەنی د ئازاد بن ژ چاڤدێریکرنا حکومەتێ و د حکومەتێن دیموکراتی دا چ وەزارەتێن راگەھاندنێ نینن بو گڤاشتن ئێخستن لسەر ناڤەروکا روژنامێ و بزاڤا روژنامەنڤێسا یان ھەر داخوازەکا دیتر کو روژنامە نڤێسی بئخیتە بن فشارێ کو ملکەچی فەرمان و بریارێن حکومەتێ ببیتن یان ژی خورتیێ ل روژنامەڤانا بکەتن کو خوە د گەل رێکخراوێن حکومەت چاڤدێریێ لێ دکەتن رێک بێخن.
ترسا حکومەتێ ژی نە د جھێ خوە دایە ئەگەر یاسا ھەبیت ژبەر وێ چەندێ کو یاسا دەمێ سەروەر بیت ھەر کەسەک دێ گەھیتە مافێ خوە چ ئەگەر روژنامەڤان ژ سنوورێ بو ھاتیە دانان دەرکەڤت، یان حکومەت. لێ ئەگەر یاسا سەروەر نەبیت و تەنھا رێکخستنەکا سیاسی یان گروپەک یان بنەمالەک یاسا بیت، ترسا حکومەتە ئەز ب رەواتی ل قەلەم ددەم.
ژبەر کو چاپەمەنێن خەلکی ھشیار و ھایدار دکەن لەورا حکومەتێن دیموکراتی ئازادیەکا باش دەنە چاپەمەنیا تا وی ئاستی کو چەنگ و پەر بو دروست دبن و حکومەت کار و بارێن وان ب رێکا یاسا رێک دێخیتن و یاسایەک پارێزڤانیێ لێ دکەتن زێدەباری سزادانا وان.
د حکومەتێن دیموکراتی خواز دا دەولەت بەرپرسە بەرامبەری ھەمی کارێن خو، ب ڤی ئاوایی ھاووەلاتی چاڤەرێ نە کو ژ ئەوان بریارێن دەولەت ب نوینەراتیا وان ددەتن ئاگەھدار بن. روژنامە ب چاڤدیری کرنێ ل دەولەتێ مافێ ئاگەھدار بوونێ و مەرجێن پێدڤی بو خەلکی بەرھەڤ دکەتن کو دەولەتێ و سیاسەتا وێ بئێخنە بەر پرسیارا.
حکومەتێن دیموکراتی دەلیڤێ دەنە روژنامەنڤێسا کو دەستێ وان بگەھیتە ھەمی رینشتێن گشتی و دکومەنتێن فەرمی و چ مەرجێن پێش وەخت بو نادەینن کو روژنامە لسەر بئاخڤن و بنڤێسن، پێدڤی یە کو چاپەمەنی ژی د ئاستێ بەرپرساتیێ دابن.
رەخنەگرتن و بەلاڤە کرنا بابەتێن تێتە بەلاڤ کرن نڤێسەر و چاپەمەنی وەک دەزگەە ژێ بەرپرسە، ئەگەر دەنگ و باسەک یان ھەلویستەک ھاتە دیار کرن دژی کەسەکێ یان لایەنەکێ کو چ گروڤێن راست و دورست لسەر نەبن تەنھا گوتن بیت، و بەرامبەر ھەر داوایەکا دژێ وانا ل دادگەھێ تێنە تومار کرن بەرپرسن بەرامبەر ھەر پرسیارەکێ.
ھەر وەک لسەری باس لێ ھاتی کرن بو دورستکرنا باوەریێ ل دەڤ ھاوەلاتیان بەرامبەر چاپەمەنییا پێدڤی یە روژنامەنڤێس دەنگ و باس و راپورتێن راست و دروست لبن سیبەر و بنەما و ژێدەرێن باوەر پێکری بو وەرگرتنا پێزانینا کومڤە بکەن، دزی و راپورتێن درەوین کو دبنە ئەگەرێ بەلاڤکرنا دوبەرەکیێ و چێکرنا جیوازیێن جڤاکی دناڤ وەلاتی دا ھەڤدژن دگەل پرەنسیبێن چێکرنا چاپەمەنێن ئازاد.
چاپەمەنی بو ڤاڤارتن و کومڤەکرنا پێزانینا و بەلاڤکرنا وان پێدڤی ب دەستەکەکا نڤێسەرێن شارەزا و تایبەت و سەربخو یە، چێ نابیت روژنامە نڤێس بکەڤیتە ژێر کارتێکرنا باوەریێن ھاووەلاتیان و پێدڤیە تاکو دشیان دا بیت ل دیڤ راستیێ بگەرھن.
لەورا حکومەت بەردەوام د ململانەکا بێ دوماھیک دایە دناڤبەرا دوو مافان دا. ئێک ژ ڤان مافان شولێ حکومەتێ یە کو بو پاراستنا ئاسایشا نشتیمانی و یا دیتر مافێ ئاگەھداریا ھاولاتیان کو گرێدایە ب مافێ روژنامە نڤێسا بو دەستڤە ئینانا پێزانینا، پێدڤی یە کو حکومەت جار جاران گەھشتن بو ھندەک پێزانینا کو گەلەگ ھەستیارن بو بەلاڤکرنێ رابگرتن و سنورا بو دانن، لێ دیسان روژنامەڤانی د حکومەتا دیموکراتی دا مافێ ھەی کو دیڤچوونا ھەمی بابەتا بکەتن.
بو لێگەریان و دیڤچونا ئەرک و کارێن دەسەلاتێ و ھەمی لایەنێن وێ، لەورا راگەھاندن ب شێوەکێ گشتی و چاپەمەنی ب شێوەکێ تایبەت پێدڤیە خوە ل جھێ بەرپرساتیێ بزانن کو نوینەرێن خەلکێ نە بو ئاگەھدار بوونا وان لسەر کار و چالاکیێن دەسەلاتێ زێدەباری ڤەگوھاستنا راستا دورھێلێ بو ھاوەلاتیان، چونکە بەلاڤکرنا دەنگ و باس و بوچوونێن نەدورست خزمەتا پێشکەفتنا وەلاتی ناکەت تەنھا خزمەتا گروپەکێ دکەت کو ل دەسەلاتی خوینا میللەتی دمێژن.
رولێ راگەھاندنێ ب شێوەکێ گشتی و چاپەمەنیان ب شێوەکێ تایبەت پەیوەندی ب پرنسیبەکێ گرنگێ دیموکراتیەتێ ڤە ھەیە ئەو ژی مافێ دەربرینێ یە. ھاووەلاتی دشێت ب رێکا نڤێسینی د روژنامەکا ئازاد و سەربخوە دەربرینێ ژ ھزرو بیرێن خوە بکەتن، و ئەڤە رێکەکە کو دەربرینا وی ژ ھزرەکێ ب رێکا روژنامەکێ کەڤتە بەردەستی ھزاران کەسان و روژانە ژمارەکا بێ سنوور یا بابەتێن گرنگ و سرنج راکێش تێنە بەلاڤکرن ب رێکا ھەمی رێکێن راگەھاندنێ و ھەر تاکەک ئەگەر بڤێت دێ کاریت ھەر جھەکێ بیت دیفچوونا نوی ترین رویدان و پێشھاتێن جیھانی کەتن.
رەھەندێن سیاسەتا ھندەک وەلاتێن زلھێز، مروڤ دێ شێتن ب رێکا چاپەمەنیێن ئازادێن وی وەلاتی بزانیت واتە چاپەمەنیێن وان فاکتەرەکێ سەرەکی یە ، و باندولا خوە ھەیە لسەر ھاژوتنا رێرەوی دەسەلاتێ چ دناڤ وەلاتی دا یان بو پەیوەندیێن دەرڤەێن ئەوی وەلاتی.
ھەر وەسا کارەساتەک مەزنە دەما تاکەک بخوازیت بابەتەکێ بەلاڤ بکەتن کو دەربرینێ ژ ھزر و بیرێن وی بکەتن چ روژنامەکێ نەبینت کو بابەتێ وی بەلاڤ بکەت. ژبەر کو ل ھندەک وەلاتان پیدڤیە ئەو بابەتێ تێتە خاری د روژنامی دا پشتەڤانیا سیاسەتا وی پارتێ بکەتن یا کو خودانێ وێ روژنامێ پشتەڤانیێ لێ دکەتن، یان پێدڤیە مروڤ ل ھێڤیێ نەبیت بھێتە خوار دروژنامێ دا.

Leave A Reply