دەولەت د ھزرا ئەفلاتوونیدا

0

نڤێسین: وەحید سندی :

دەولەت (الدولە:STATE) وەکۆ ئێک ژ پێدڤیا ژیانا سەردەم و د نوکەدا بەشەک ژ مللەتێن ل سەر ڕوویێ ئەردی ژ ئەڤی بەشی بێ بارن، ژ وانژی مللەتێ مە، و د ڕۆژانەیا مەدا باس ل ئەڤی زاراڤی دھێتکرن، دبت گەلەک پێنگاڤ بۆ ڤی بابەتی ژ لایێ بەرپرسێن کوردڤە ھاتبت ھاڤێتن، لێ دبت بەشەک ژ کێماسیێن مەزنژی ھەبن و ھێشتا بەرپرسێن ڤی مللەتی د ناڤ کورەپانا سیاسییا مللەتیدا نەشیابیت ئەوان خالان بینن مەیدانێ، چ ژ ھشیارکرنا خەلکی یانژی ژ بابەتێ خوەشگوزەرانییا ژیانا خەلکێ و گەشەپێدانا وەلاتی و ئاڤاکرنا سۆپایەکێ بۆ پاراستنا وەلاتی و …ھتد.
دەولەت وەکۆ سیستەمەکا گشتییە سەرپەشتییا تەماما کارۆبارێن جڤاکی دکەت، ئەڤی سیستەمی ژی فەرمان و یاسایێن تایبەت ب خوەڤە ھەنە، و تاکێن جڤاکی پێگیریێ پێدکەن، و ڕێزێ ل فەرمانێن وێ دگرن، چونکی ئەو یاسا بۆ پاراستنا ماف و فەزیلەتا خەلکی و ب دەستڤەئینانا ئارمانجێن وان ھاتییە دانان، لەورا دشێین بێژین: “دەولەت یاسایە؛ یاسا دەولەتە” ھەرچەندە د ڕاستیدا ھەرئێک ژ وان زاراڤەکێ جودایە، لێ ب مەرەما نێزیکییا وان ژ ھەڤدوو ئەڤ ئاخڤتنا سەری دھێت گوتن، ژ ئالیێ دەولەتێڤە گرنگی ب پاراستنا ئەڤان یاسایان دھێت دان.
ئەم دشێن بێژن: دەولەت بتنێ یاسایا نادەینت، بەلکۆ پێک ئینان و ڕێڤەبرن و گەشەپێدان و بھێزکرنا چەکدارێن خوە و ب کارئینان بۆ پارێزڤانیکرن ژ ئاسایش و ئارامیا وەلاتی بەردەوام د کاردایە، ب مەرەما وێ یەکێ ھەر چ نەبت خوە ژ ھەر کەڤ و مەترسیەکا ھەبت ب پارێزت.
گەلەک تیۆرێن جودا جودا دەربارەی دەولەت و مەرج و پێدڤیێن وێ ھاتینە بەحسکرن، ھەر ئێک ژ ئایین و ئایدلۆژیان و ھژمارەک فەیلەسۆفان ب ڕەنگەکێ باس ل دەولەتێ کرییە، بۆ نموونە د ناڤ ئایینێ (مەسیحی)دا ب ھیچ ڕەنگەکێ نابت ئایین مایتێکرنێ د ناڤ کارۆبارێن دنیایێن دەولەتێدا بکەت، چونکی (یا قەیسەری بۆ قەیسەری؛ و یا خودێ بۆ خودێ یە)، لێ د ناڤ ئایدلۆژیا (علمانی)دا ب تەمامی بەرۆڤاژی ئەڤی ئالییە، دەولەت ب عەقلێن دنیایی دھێت ڕێڤەبرن و نابت دین ب ھیچ ڕەنگەکێ مایتێکرنێ د دەولەتێدا بکەت، دیسان د ناڤ دینێ (ئیسلام)ێدا دەولەت د ناڤبەرا مەسیحیەت و علمانیەتێ یە و ب دەولەتەکا (مەدەنی) دھێت نیاسین، و مافێ ھەمیان تێدا ھەیە بژین، نموونا دەولەتا (مەدینێ)ژی بەلگەیە.
د نۆکەدا پێکڤە دابچین سەر بابەتێ سەرەکی (دەولەت د ھزرا ئەفلاتوونیدا)، یا دیارە ئەڤی فەیلەسۆفێ گریگی (یونان)ی، د ناڤ کۆمار(الجمھوریە)تا خوەدا لگەلەک جھان باس ل بابەتێ دەولەتێ و مەرجێن وێ و چەوانییا دەولەتا بھێز کرییە، و ئەڤ بابەتەژی دێ بەشەک ژ وێ ھزرێ ب خوەڤە گرت، ھەرچەندە ئەفلاتوونی لسەردەمەکێ کەڤندا ئەڤ بابەت بەحسکرییە، و دبت تیۆرەکا سەدی سەد گونجایی نەبت بۆ ڤی سەردەمی و ب ڕەنگەکێ ڕێژەی بکێری ڤی سەردەمی بھێت، و ئەم مللەتێ کوردژی خوە لگەل بەراوردبکەین، ئەرێ ئەڤ مەرجێن پێدڤی بۆ دەولەتێ د ناڤ مەدا ھەنە.
ئەفلاتوون (پلاتۆ)ئەڤێ ل سالێن د ناڤبەرا (٤٢٧-٣٤٧ب.ز)ژیانا خوە دەربازکرییە، ناڤێ وی (ئەرستۆکریس کورێ ئەرستۆن)ییە، د ناڤ فەلسەفا یونانستانێدا شیایە بگەھت پلەیێن بلند و ژ سەردەمێ بەری ژ دایکبوونا حەزرەتێ عیسا (سلاڤ لێ بن) ھەتا نھا مفا ژ فەلسەفا وی ھاتییە وەرگرتن، و دگەلەک زانستاندا مفا ژێ ھاتییە وەرگرتن.
دەولەت د ھزرا ئەفلاتوونیدا لسەر ڤی ڕەنگی دئێت ئاڤاکرن، دەما مرۆڤ د سرۆشتێ خوەدا نەشیایی ھەمی پێدڤیێن ژیانا خوە ب دەستڤە بینت، ل وی دەمی ھەرئێک ژ تاکێن جڤاکی ب کارەکێ ڕادبت، ئەڤ پێرابوونێن گشتی ھەمی پێکڤە دبن تەمامکارێن ھەڤدوو و ب ڤی ڕەنگی جڤاکەک دئێت ئاڤاکرن، ئەم دشێن وی جڤاکی ب ناڤ بکەین (دەولەت).
د نوکەدا ئەگەر بھێن و وێنەیەکێ ژ پێدڤیا دەولەتێ، گەشەکرنا وێ بکێشین، ڕەنگە د ناڤ جڤاکێ مەدا ئەڤ چەندە ب درستی ب دەستڤە نەھێت، ئەفلاتوون ل جھەکێدا ئەڤان (سێ) مەرجان بۆ دەولەتێ دیاردکەت؛ ئەوژی:
١- دابینکرنا خوارن و ڤەخارنێ: ئەڤە ب سەرەکیترین پێدڤیا دەولەتێ دئێت نیاسین.
٢- ھەبوونا جھەکێ بۆ دەولەتێ.
٣- جل و بەرگ ب ھەمی ڕەنگانڤە.
ئەگەر ل دویڤ ڤان خالان ھەلسەنگاندنێ لگەل مللەتێ خوە بکەین، دێ بۆ مە خوەیا و ئاشکەرا بت ھێشتا گەلەک یا بۆ مە مایی ھەتاکۆ بگەھین ئەڤێ دەولەتا ئەم بەحس ژێ دکەین، دبت جھەک بۆ دەولەتێ مە ھەبت وەکۆ وار، لێ ھێشتا مە نەشیایە ب دڕستی پارێزڤانیێ ژێ بکەین، و شەرێ داعشێ و بەردانا چەندین دەڤەرێن کوردی ژی نموونەیە لسەر ئەڤێ یەکێ، دیسان ئەگەر بەرێخوەدانێ ل ھەر ئێک ژ خوارن و ڤەخارن و جل و بەرگان بکەین، دێ بینین د ناڤ مللەتیدا ئەڤ ئاستێ ھە گەلەکێ لاوازە، ئەگەر بتنێ ئێک ھەلۆیستێ بچیک ل بیرا خوە بینن دێ دیاربت مە د بارێ خوارن و ڤەخارنێدا چ تشتەک نەکرییە، ئەوژی ئەگەر بچین د ناڤ (مارکێت)ـەکێدا و بەرێخوەدانێ ل تشتێن د ناڤدا بکەین، دێ بینین ھەمی تشت مادێ (ئیران، ترکیا، … ھتد) د ناڤ ھەمیێدا تو (٥%)ژی نابینی یێ مللەتی بت، ئەرێ ئەڤە دەولەتینیە؟!
د زانین ھەتا دەولەت بشێت ب درستی خوە ڕاگرت، دڤێت ھند ڕێژەیەکا زێدە ژ بەرھەمی ئامادە بکەت، ھەتا نەکۆ بتنێ تێرا ناڤخوەییا وێ بکەت، بەلکۆ دڤێت بۆ وەلاتێن دیژی ڕەوانە بکەت، بۆ ڤێ چەندێ مە پێدڤی ب ھندەک بزنس مەنان ھەیە ب کارێ وەکیلیێ ڕابن و تشتی ژ دەولەتێ دەربێخن و بۆ بینن ژی، دیسان کا چەوا بۆ دەرڤە دنێرن، دڤێت وەسان بازارەک بۆ ناڤخوەیا وەلاتی ژی ھەبت، ھەتا وەلاتی بشێن بازاری د ناڤخوەدا ژی بکەن و پێدڤیێن خوە ب دەستڤە بینن.
دڤێت د ناڤ دەولەتێدا چینەک ھەبت ب ڕێکخستنا کارۆبارێن وەلاتییان ڕابن، ئەم دشێن ئەڤێ چینێ ب ناڤ بکەین ب چینا (خودان بیر و عەقلمەند)، لێ لگەل ھندێدا ئەم بزانین ئەڤ کەسێن ھە نەشێن ھەمی وەلاتی بتنێ ب ڕێڤە ببەن، بەلکۆ پێدڤی ب ھندەک کەسان ھەیە خودان ھێزا فیزیکی (لەشی)بن، ھەتا ئەڤ کەسێن ھە بھێزا خوە بشێن کارێن گران ئەنجامبدەن، داکۆ بھاریکارییا عەقلێ کەسێن بسپۆر بشێن ئاڤەدانیێ پەیدابکەین، ئەڤ کەسەژی ب (کرێکار)دئێن نیاسین. ھەردیسان ژ پێدڤیێن دەولەتێیە نەبتنێ د ئالیێ جل و بەرگ و پێلاڤاندا کاربکەت، بەلکۆ پێدڤییە” د ئالیێ ھونەرێ جوانکاریێ و وێنەکێشان و زەخرەفێ و ماددێن وەکۆ زێر و زیڤی بەرھەم بینن”.
ھەردیسان ئەفلاتوون چەختیێ لسەر ڤێ دکەت، دڤێت بەردەوام گەشەیێ ب دەولەتا خوە بدەین و د چەندین ئالیێن دیدا پێش بێخین، ژ وانژی:”پێدڤیە قەبارا دەولەتێ ھند مەزن بت ھەتا بشێت خانەیێن کۆمەلایەتی و پیشەوەران بھێت درستکرن، دڤێت خودان نێچیرڤان و ماسیگر و ھونەرمەند و پەیکەرتاش و شێوەکار بین، ھەردیسان دڤێت ھەلبەستڤان و ئەوێن حەژ ھەلبەستێ دکەن ھەبن، دیسان شانۆکار و سەماکەر و ڕاھێنەر و کۆرسیێن شانۆیێ و دەرھێنەرژی ھەبن، دیسان ھوستایێن شارەزا د ئالیێ درستکرنا کەل و پەلێن ناڤ مالێدا ھەبن، دیسان دڤێت مامۆستا و پەرستار و چێشتلێنەر و خودان تەرش و تەوال…ھتد ھەبن” دیسان دڤێت بەردەوام گەشەیێ ب دەولەتێ بدەین و وێ ب پارێزین ژ دەستێن دۆژمنان و ئەڤ کارەژی ب”دانانا سۆپایەکێ د ئامادەباشیێدا بۆ پاراستنا مال و مۆلکێ خەلکی”.
لدۆماھیێ مە دڤێت وێ ژی بێژین: ئەفلاتوون ئاماژێ پێدکەت، بۆ ھەبوونا دەولەتەکا ب دڕستی ھاتییە دامەزراندن، و ھەتا ببت دەولەتەکا کامل، پێدڤییە چوار بنەمایێن سەرەکی ھەیە، ئەوژی:
١- فەزیلەتا عەقلی.
٢- ئازایەتی (دلێری).
٣- خوەگرتن: ھەماھەنگییە د ناڤبەرا بھێزترین و بێ ھێزترین تۆخمدایە.
٤- دادپەروەری.
_____________________________
ژێدەر:
١- کۆمار، ئەفلاتون، وەرگێران: سوران عومەر و ھندەکێن دی، چاپخانەی ڕۆژھەلات، بێ چاپ، ھەولێر، ٢٠١٥.
٢- ئینسایکلۆبیدیای کومەلناسی، د. ئیحسان محەمەد ئەلحەسەن، وەرگێران: دانا مەلا حەسەن، چاپا ئێکێ، چاپخانەی سەردەم، سلێمانی، ٢٠١٢ .
٣- ئینتەرنێت، ئینسایکلۆپیدیا (من ھو ڕفلاتون؟).

Leave A Reply